Dizgi ve İç Sayfa Tasarımı
Dizgi hangi aşamada yapılır?
Metin editörlükten ve redaksiyondan geçtikten sonra. Sırası şudur: editörlük → redaksiyon → dizgi → son okuma → kapak → baskı.
Dizgiden önce metnin içerik olarak bitmiş olması gerekir, çünkü dizgiye girdikten sonra yapılan her değişiklik sayfa düzenini kaydırır. Tek bir cümlenin eklenmesi bölümün tamamını kaydırabilir, kaydırdığı için de sayfa sayısını değiştirebilir; sayfa sayısı değişince kapağın sırt ölçüsü tutmaz. Bu yüzden metinde tereddüdünüz varsa dizgiden önce çözün.
Neler kararlaştırılır?
- Kitap boyutu: 13,5×19,5 roman için yaygındır; şiirde daha dar, akademik çalışmada daha geniş formatlar tercih edilir. Boyut, sayfa sayısını ve dolayısıyla maliyeti doğrudan etkiler.
- Yazı karakteri ve punto: Uzun metinlerde gözü yormayan bir serif yazı karakteri tercih edilir. Punto tek başına anlamlı değildir; aynı 11 punto iki farklı yazı karakterinde belirgin biçimde farklı büyüklükte görünür.
- Satır aralığı ve satır uzunluğu: Rahat okumanın ölçüsü satırda 55-70 karakterdir. Geniş sayfaya sıkıştırılmış uzun satırlarda göz satır sonundan başına dönerken yerini kaybeder.
- Kenar boşlukları ve cilt payı: İç kenar dış kenardan geniş bırakılır, çünkü ciltte o kısmın bir bölümü kaybolur. Kalın kitaplarda bu pay daha da artar.
- Bölüm düzeni: Bölüm başlangıçlarının tek sayfada mı başlayacağı, başlıkların sayfada nereye oturacağı, bölüm aralarındaki boşluklar.
- Künye, içindekiler, ithaf: Kitabın ön kısmı, yayıncılık geleneğinde belirli bir sıra izler.
Türkçe metinlerin kendine özgü sorunları
Türkçe dizgide sık atlanan, sonradan gözü rahatsız eden birkaç ayrıntı var:
- Heceleme (tireleme): Program varsayılan olarak İngilizce kurallara göre böler. Türkçe heceleme kuralları etkinleştirilmezse sayfa sonlarında yanlış bölünmüş kelimeler çıkar.
- Düzeltme işareti: Kimi yazı karakterlerinde â, î, û harfleri ya hiç yoktur ya da farklı bir tasarımdan alınır; metinde tek başlarına sırıtırlar.
- Kesme ve tırnak işaretleri: Düz daktilo tırnağı ile tipografik tırnak karışınca metin baştan sona tutarsız görünür.
- İki yana yaslamada boşluk nehirleri: Uzun Türkçe kelimeler satır içinde geniş boşluklar açar; bu boşluklar alt alta gelince sayfada beyaz bir akıntı oluşur.
Sayfada dikkat edilen şeyler
Dizginin görünmeyen kısmı budur: dul ve öksüz satırlar (paragrafın tek başına sayfa başına ya da sonuna düşen satırı), sayfanın en altında kalmış tek başına bir başlık, karşılıklı sayfalarda satırların hizası, üst üste gelen tirelemeler. Bunlar tek tek küçük şeylerdir; toplamı okurun kitabı "özensiz" bulmasına yeter.
Metin türüne göre farklar
Roman ve öykü: Görünmez dizgi hedeflenir. İyi dizilmiş bir roman sayfası, okurun dikkatini kendine çekmeyen sayfadır.
Şiir: En zor olanı. Dize bütünlüğü korunmalı, uzun dizeler bölünecekse şairin tercihine göre bölünmeli, kıta aralıkları tutarlı olmalıdır. Şiir kitabında sayfa tasarımı metnin bir parçasıdır.
Akademik çalışma: Dipnotlar, tablolar, şekiller, kaynakça ve dizin. Numaralandırmanın metinle uyumu ayrı bir titizlik ister.
Çocuk kitabı: Daha büyük punto, geniş satır aralığı, görselle metnin birlikte kurgulanması. Yaş grubuna göre okunabilirlik ölçütleri değişir.
Forma hesabı
Matbaalar genellikle 16 sayfalık formalar hâlinde çalışır. Kitabınız 210 sayfa çıkarsa matbaa yine 224 sayfalık kâğıt kullanır; aradaki 14 sayfanın parasını ödersiniz. Dizgi sırasında sayfa sayısını forma katına yaklaştırmak baskı maliyetini gözle görülür biçimde düşürür. Bu ayarlama, metne dokunmadan satır aralığı ve kenar boşluklarıyla yapılabilir.
Teslim
Baskıya hazır PDF olarak teslim edilir: fontlar gömülü, sayfa sıralaması doğru, taşma payları verilmiş hâlde. Yanında iki şey daha alırsınız: kesinleşmiş sayfa sayısı ve kapak tasarımı için gereken sırt ölçüsü. Sırt ölçüsünü önceden görmek isterseniz sırt kalınlığı hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.
Dizgi bittikten sonra bir kez daha son okuma yapılmasını öneririz; dizgi sırasında oluşan satır ve hece hataları ancak dizilmiş sayfada görülür.
Sık sorulan sorular
Word dosyamı doğrudan matbaaya gönderebilir miyim?
Gönderebilirsiniz ama sonucu beğenmezsiniz. Word bir kitap dizgi programı değildir; cilt payı, tireleme, dul-öksüz satır denetimi, doğru sayfa numaralandırması gibi konularda yetersiz kalır. Ayrıca matbaanın açtığı Word dosyası sizin ekranınızda gördüğünüzle aynı olmayabilir. Dizgi, tam da bu belirsizliği ortadan kaldırmak için vardır.
Kitabım kaç sayfa çıkar?
Metnin karakter sayısı, seçilen boyut, punto ve satır aralığı belirler. Yaklaşık bir tahmin dizgiye başlamadan verilebilir; kesin sayı ancak dizgi bittiğinde bellidir. Kapak tasarımına dizgi tamamlanmadan başlanmamasının sebebi de budur.
Dizgiden sonra metinde değişiklik yapabilir miyim?
Küçük düzeltmeler her zaman yapılabilir ve iki tur düzeltme fiyata dahildir. Ancak bölüm ekleme, çıkarma ya da uzun pasaj değişikliği sayfa düzenini baştan kaydırır; bu durumda ilgili bölümlerin yeniden dizilmesi gerekir. Metni dizgiye girmeden bitirmek her açıdan daha ekonomiktir.
Şiir kitabı dizgisi yapıyor musunuz?
Evet. Şiir, dizginin en dikkat isteyen alanıdır: dize bütünlüğü, kıta aralıkları, uzun dizelerin nerede bölüneceği. Bu kararları şairin tercihini sorarak alırız; dizgici kendi başına dize bölmez.
Aynı dosyadan e-kitap da çıkarabilir misiniz?
Basılı kitabın sabit sayfa düzeniyle e-kitabın akışkan yapısı farklı işlerdir; biri diğerine doğrudan dönüşmez. İkisini birden istiyorsanız baştan söyleyin, metni her iki çıktıyı da verecek şekilde kurgularız.
Kapak tasarımı dizgiye dahil mi?
Hayır, ayrı bir hizmettir. Ancak dizgi bittiğinde kapak için gereken sırt ölçüsünü ve açık ölçüyü size verdiğimiz için, kapağı kimin yapacağından bağımsız olarak doğru ölçüyle çalışılmış olur.
